HISTORIA
Historia wyspy Sazan: od Saso do parku morskiego
Wyspa Sazan nosiła kilka nazw i miała więcej niż jednego władcę. Ta strona prowadzi przez jej dzieje: od greckiego Sason i łacińskiego Saso w starożytności, przez włoską placówkę marynarki wojennej Saseno, powrót do Albanii w 1947 roku i dziesięciolecia, w których była zamkniętą wyspą wojskową, aż po rok 2015, od którego jednodniowi goście mogą schodzić tu na ląd.
Historia wyspy Sazan w skrócie
W ciągu nieco ponad stu lat wyspa przeszła drogę od włoskiej posiadłości, przez zamkniętą albańską wyspę wojskową, do chronionego miejsca otwartego dla zwiedzających. Poniżej po kolei najważniejsze punkty zwrotne; dalsze sekcje omawiają każdy z nich i wskazują swoje źródła, a najważniejsze z nich podano na końcu strony.
- Starożytność: wyspa znana jako Sason po grecku i Saso po łacinie.
- 1914: wyspa w rękach Włoch, które nazywają ją Saseno.
- 1920: Albania uznaje włoskie władanie wyspą.
- 1947: traktat pokojowy z Włochami uznaje Saseno za terytorium Albanii.
- Dziesięciolecia zimnej wojny: zamknięty teren wojskowy.
- 2010: okoliczne morze wchodzi w skład jedynego morskiego parku narodowego Albanii.
- Lipiec 2015: wyspa zostaje otwarta dla zwiedzających.
Starożytne nazwy: Sason i Saso
W starożytności wyspę nazywano po grecku Sason, a po łacinie Saso. Encyclopaedia Britannica z 1911 roku pisała jeszcze o „wyspie Saseno, starożytnym Saso”, łącząc nazwę włoską z klasyczną. Późniejsze opowieści o starożytnych bitwach i średniowiecznych bazach na wyspie pomijamy, ponieważ nie udało się zweryfikować ich źródeł.
1914–1947: Saseno pod panowaniem Włoch
Od 1914 roku wyspa znajdowała się w rękach Włoch, które nazywały ją Saseno. Według hasła encyklopedii Treccani o Wlorze wojska włoskie zajęły miasto 28 grudnia 1914 roku; gdy na mocy porozumienia z Tirany z sierpnia 1920 roku Włochy oddały Wlorę Albanii, zatrzymały jedynie wyspę. W tym samym roku Albania uznała włoskie władanie wyspą Sazan.
Włoska encyklopedia Treccani odnotowuje, że układ włosko-albański z 3 sierpnia 1920 roku potwierdził prawa Włoch do wyspy, a Konferencja Ambasadorów w Paryżu zatwierdziła je 9 listopada 1921 roku. Przez następne ćwierćwiecze Saseno było terytorium włoskim, położonym około 5 km od wybrzeża Albanii.
1947: powrót do Albanii
Traktat pokojowy z Włochami, podpisany w Paryżu 10 lutego 1947 roku, zwrócił wyspę Albanii. Projekt artykułu zapisany w serii Foreign Relations, wydawanej przez Departament Stanu USA, brzmi w tłumaczeniu: „Włochy uznają, że wyspa Saseno stanowi część terytorium Albanii, i zrzekają się wszelkich roszczeń do niej”.
Przez dziesięciolecia zamknięta wyspa wojskowa
Pod rządami Albanii wyspa Sazan przez wiele lat była zamkniętym terenem wojskowym. Krajowa Agencja Turystyki Albanii opisuje pozostałości bazy wojskowej na wyspie, z tunelami i budynkami z okresu zimnej wojny, a Krajowa Agencja Wybrzeża odnotowuje, że wojskowy port morski wyspy zbudowano w zatoce Shën Kolla na wschodnim wybrzeżu.
Wiele popularnych opowieści o tym, co mieściło się w bazie, nie ma oparcia w wiarygodnych źródłach, dlatego je tu pomijamy. Dziś można oglądać z zewnątrz opuszczone bunkry i budynki.
2010 i 2015: park morski, a potem otwarcie dla zwiedzających
W 2010 roku morze wokół wyspy Sazan i wzdłuż półwyspu Karaburun ogłoszono Morskim Parkiem Narodowym Karaburun-Sazan, jedynym morskim parkiem narodowym Albanii. Ma on status parku narodowego (kategoria II IUCN), a według Krajowej Agencji Obszarów Chronionych decyzja rządu z 2022 roku nieco go powiększyła, do około 12 400 hektarów.
Pięć lat później, w lipcu 2015 roku, Krajowa Agencja Wybrzeża otworzyła dla zwiedzających samą wyspę. Kto dziś schodzi tam na ląd, dociera do wyspy przez chronione wody parku.
Wyspa Sazan dziś
W sezonie 2026 wyspa funkcjonuje jako cel jednodniowych wycieczek pod nadzorem wojska. Według firmy Triton pomost, przy którym cumują łodzie, nadzoruje albańskie wojsko, a zejście na ląd jest możliwe w godzinach 08:00–19:00; wstęp jest bezpłatny, plażę prowadzi inwestor, a leżaki, parasole, jedzenie i napoje są na wyspie płatne.
